در عصر اقتصادهای بههمپیوسته، ارتباطات تجاری خارجی یکی از مؤثرترین ابزارهای رشد، تابآوری و پویایی اقتصادی کشورها بهشمار میرود. اهمیت این موضوع برای کشورهایی که در موقعیت ژئوپولیتیک ویژهای قرار دارند چند برابر میشود. در این میان ایران با دارا بودن ۱۵ همسایه زمینی و دریایی، در یکی از کمنظیرترین مناطق جهان قرار گرفته است؛ همین موضوع، سبب ایجاد ظرفیتهای بالقوهای شده که اگر بهدرستی فعال شوند، میتوانند مسیر توسعه کشور را متحول کنند. گسترش تعاملات اقتصادی با همسایگان نهتنها بازارهای بزرگتر و باثباتتری برای صادرات و واردات فراهم میکند، بلکه هزینههای حملونقل و ریسکهای تجاری را به شکل چشمگیری کاهش میدهد. این روابط میتوانند کالاهای موردنیاز کشور را به طور باثبات تامین کنند و از سوی دیگر به افزایش ارزآوری پایدار و ایجاد فرصتهای جدیدی برای تولیدکنندگان داخلی نیز کمک کنند. در بین همسایگان ایران، عراق از جایگاه ویژهای برخوردار است. این همسایه غربی با ایران ۱۴۵۸ کیلومتر مرز مشترک دارد و با ۱۲ میلیارد دلار واردات از ایران بعد از چین، دومین مقصد صادرات غیرنفتی کشورمان است. از سوی دیگر نزدیکی فرهنگی و مذهبی مردم دو کشور سبب شده دولتهای ایران و عراق پس از سقوط صدام همواره به دنبال افزایش سطح روابط سیاسی و اقتصادی با یکدیگر باشند که رشد تجارت بین دو کشور را میتوان موید این امر دانست.
در کنار رونق تجارت میان دو طرف، در سالهای اخیر گردشگری و تبادل مسافر میان ایران و عراق نیز افزایش یافته است، بهگونهای که طبق گفته صالحی امیری، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۰ میلیون گردشگر ایرانی و عراقی میان دو کشور تردد داشتهاند. این میزان رشد در تجارت و گردشگری بین دو کشور در حالی است که زیرساختهای حمل و نقل به عنوان اصلیترین نیاز تجارت و تردد میان دو کشور ضعف شدیدی دارد. در میان انواع حمل و نقل، ناوگان ریلی به دلایلی نظیر امنیت بیشتر، سرعت بیشتر نسبت به حمل ونقل دریایی و قیمت کمتر نسبت به حمل و نقل هوایی، در توسعه زیرساختهای ریلی از اولویت بیشتری برخوردار است.در این میان یکی از پروژههای راهبردی بین ایران و عراق که از اواسط دهه ۸۰ شمسی میان مقامات دو کشور مطرح بوده، خط ریلی شلمچه-بصره است. طبق آخرین توافق طرفین در شهریور ۱۴۰۲ ایران موظف به انجام مینروبی ۱۶ کیلومتر ابتدایی در خاک عراق بوده که این بخش پروژه تکمیل شده است. تعهد دیگر طرف ایرانی، ساخت پل بازشو ۸۰۰ متری بر روی رودخانه اروند بوده که این بخش نیز پیشرفت ۲۵ درصدی داشته است. تعهد طرف عراقی نیز در این پروژه ساخت ۳۳ کیلومتر خط ریلی ابتدای مسیر در خاک عراق بوده که با حل شدن تملک اراضی، زمین در اختیار شرکت اسپانیایی مجری ساخت ریل قرار گرفته است. این تعلل حدود دو دههای در حالی است که این پروژه در کنار تسهیل تجارت و تردد میان دو کشور، منافع راهبردی زیادی از جمله اتصال عراق به کریدور شرق-غرب چین و اتصال به مبادی بزرگ گردشگری مذهبی بهویژه پاکستان، آسیای میانه و قفقاز برای طرف عراق دارد.
با این حال در طی چند سال گذشته پروژه خط ریلی شلمچه-بصره در سمت عراق با موانع زیادی به ویژه در حوزه افکار عمومی و نخبگانی روبرو بوده است. به عنوان نمونه، برخی جریانهای سیاسی داخل عراق و نیز برخی طرفهای خارجی مخالف گسترش و تعمیق روابط عراق با ایران اینگونه القا میکنند که هدف از ساخت این پروژه از بین بردن جایگاه بندر راهبردی فاو عراق و جایگزینی بنادر ایران به جای بندر فاو است. این ادعا در حالی مطرح میشود که اساسا هدف این پروژه اتصال ریلی ایران به یکی از مهمترین همسایگان و شرکای تجاری و گردشگری خود است. با این وجود ابزارهای فنی نیز وجود دارند که دولت عراق میتواند با بهرهگیری از آنها، مانع هرگونه آسیبرسانی این اتصال ریلی به منافع مردم عراق بهویژه بندر فاو شود.به این شکل که دولت عراق با در نظر گرفتن شرایط خود میتواند با استفاده از ابزار تعرفه حمل و نقل کالا از این مسیر را بر اساس نیاز و منافع خود تنظیم کند. در واقع این ابزار میتواند از انتقال ترافیک حمل کالا از طریق دریایی و بندر فاو از مبدأ سایر کشورهایی که دسترسی دریایی مستقیم و ارزانتری به عراق دارند، ممانعت کند. در عین حال با همین ابزار تعرفه، عراق میتواند تجارت و تردد عراق با کشورهایی که مسیر دریایی مستقیم و ارزانی به عراق ندارند را از طریق این خط ریلی نیز تسهیل کند.لذا ضرورت دارد دولتهای دو کشور بدون توجه به این ادعاهای غیرواقعی و با در نظر گرفتن منافع ملی خود، هرچه سریعتر به انجام و تکمیل تعهدات خود در این پروژه اقدام کنند.
